Kleszcze podczas grzybobrania — jak się chronić

Grzybobranie to jedna z najprzyjemniejszych jesiennych aktywności. Spacer po lesie, zapach ściółki, szukanie borowików, podgrzybków czy maślaków pozwala odpocząć i oderwać się od codzienności. Niestety las ma również swoich nieproszonych mieszkańców, na których trzeba uważać. Jednym z nich są kleszcze — niewielkie pajęczaki, które mogą przenosić groźne choroby.

Wbrew popularnym przekonaniom kleszcze nie występują wyłącznie w wysokiej trawie. Można spotkać je także w lasach, na leśnych ścieżkach, wśród paproci, krzewów, młodników oraz na leśnych polanach. Podczas grzybobrania, kiedy często schylamy się, przeczesujemy ściółkę i przechodzimy przez gęstą roślinność, ryzyko kontaktu z kleszczem znacznie wzrasta.

Poniżej znajdziesz praktyczny przewodnik: gdzie w Polsce występują kleszcze, jakie choroby mogą przenosić, jak się ubrać, czy stosować repelenty oraz co zrobić po powrocie z lasu. Uzupełnieniem tego artykułu jest strona bezpieczeństwo grzybiarza oraz poradnik grzybobranie od zera.

Gdzie w Polsce występują kleszcze?

Kleszcze są obecne praktycznie na terenie całej Polski. Najczęściej spotykany jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) — gatunek, który dobrze przystosował się do różnych warunków środowiskowych. Występuje zarówno w lasach liściastych i mieszanych, jak również w parkach, ogrodach oraz na terenach podmiejskich.

Największą aktywność kleszczy obserwuje się zwykle od wczesnej wiosny do późnej jesieni, gdy temperatura utrzymuje się powyżej kilku stopni Celsjusza. Szczególnie aktywne są w okresach wilgotnych i umiarkowanie ciepłych. Dlatego sezon grzybowy, który często przypada na wrzesień i październik nadal jest czasem zwiększonego ryzyka ukąszenia.

Kleszcze lubią miejsca zacienione i wilgotne. Podczas wyprawy na grzyby warto zachować ostrożność szczególnie:

• na obrzeżach lasów,
• w wysokiej trawie i paprociach,
• w pobliżu krzewów,
• na wilgotnej ściółce leśnej,
• przy leśnych drogach i polanach.

Nie oznacza to jednak, że w głębi lasu jesteśmy całkowicie bezpieczni. Kleszcz może znajdować się również na niskiej roślinności oraz na opadłych liściach. W gęsto zalesionych regionach kontakt z roślinnością przy szukaniu grzybów pod konkretnymi drzewami jest po prostu częstszy.

Jakie choroby przenoszą kleszcze?

Największym zagrożeniem związanym z ukąszeniem kleszcza nie jest samo ugryzienie, ale możliwość przeniesienia chorób. W Polsce najważniejsze znaczenie mają przede wszystkim:

Borelioza

Borelioza jest najczęściej rozpoznawaną chorobą odkleszczową w Polsce. Wywołują ją bakterie z rodzaju Borrelia, które mogą zostać przekazane człowiekowi podczas żerowania zakażonego kleszcza.

Charakterystycznym objawem może być rumień wędrujący — zaczerwienienie skóry, które powiększa się z czasem i często pojawia się kilka dni lub tygodni po ukąszeniu. Nie zawsze jednak występuje, dlatego nie należy ignorować innych niepokojących objawów, takich jak przewlekłe zmęczenie, bóle stawów, gorączka czy objawy przypominające grypę.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba wywoływana przez wirusy. W Polsce występuje przede wszystkim w określonych regionach — m.in. na Mazurach i w części północno-wschodniej Polski — ale przypadki zachorowań odnotowuje się również w innych częściach kraju.

Choroba może przebiegać łagodnie, ale u części osób prowadzi do poważnych powikłań neurologicznych. Jedną z najskuteczniejszych metod ochrony przed KZM jest szczepienie, szczególnie zalecane osobom często przebywającym na terenach leśnych.

Inne choroby odkleszczowe

Kleszcze mogą również przenosić rzadsze infekcje, między innymi anaplazmozę czy babeszjozę. Nie oznacza to, że każde ukąszenie kończy się zachorowaniem, ale warto traktować kontakt z kleszczem poważnie i stosować podstawowe zasady profilaktyki.

Jak ubrać się na grzyby, żeby zmniejszyć ryzyko ukąszenia?

Odpowiedni ubiór to jedna z najprostszych i najskuteczniejszych metod ochrony przed kleszczami. Podczas grzybobrania warto wybierać ubrania, które ograniczają dostęp kleszcza do skóry.

Najlepiej sprawdzają się:

• długie spodnie wpuszczone w skarpety lub wysokie buty,
• koszula lub bluza z długim rękawem,
• zakryte obuwie,
• nakrycie głowy, szczególnie podczas chodzenia wśród wysokich roślin.

Jasne ubrania mają dodatkową zaletę — kleszcze są na nich łatwiejsze do zauważenia. Nie chronią przed ukąszeniem bardziej niż ciemne tkaniny, ale ułatwiają szybkie znalezienie pajęczaka po powrocie z lasu.

Warto pamiętać, że kleszcz nie spada z drzew. Najczęściej przyczepia się do nóg lub ubrań podczas przechodzenia przez roślinność, a następnie wędruje po ciele w poszukiwaniu odpowiedniego miejsca do wkłucia.

Czy warto stosować preparaty przeciw kleszczom?

Repelenty, czyli środki odstraszające kleszcze, mogą dodatkowo zmniejszyć ryzyko kontaktu z pajęczakami. Najczęściej stosowane preparaty zawierają substancje takie jak DEET, ikarydyna lub IR3535.

Przed użyciem należy zawsze przeczytać instrukcję producenta. Preparat trzeba nanosić zgodnie z zaleceniami, ponieważ skuteczność zależy między innymi od czasu działania i warunków pogodowych.

W przypadku dłuższego pobytu w lesie sama aplikacja środka odstraszającego nie powinna zastępować odpowiedniego ubrania oraz dokładnego sprawdzenia ciała po powrocie. Szczegóły znajdziesz w sekcji o ochronie przed kleszczami na stronie bezpieczeństwo.

Kontrola po powrocie z grzybobrania — najważniejszy nawyk

Po każdej wyprawie do lasu warto dokładnie obejrzeć całe ciało. Kleszcze często wybierają miejsca, gdzie skóra jest cienka i ciepła.

Szczególną uwagę należy zwrócić na:

• pachy,
• pachwiny,
• okolice kolan,
• pępek,
• kark i linię włosów,
• okolice uszu.

Warto również sprawdzić ubranie, koszyk oraz plecak. Kleszcz może przynieść się do domu na odzieży i dopiero później znaleźć miejsce do wkłucia.

Dobrym zwyczajem jest szybki prysznic po powrocie z lasu oraz wypranie ubrań, szczególnie jeśli były używane podczas przechodzenia przez gęstą roślinność.

Co zrobić, gdy znajdziemy kleszcza?

Photo by Erik Karits on Unsplash

Jeśli kleszcz został zauważony na skórze, należy usunąć go jak najszybciej. Do tego celu najlepiej użyć specjalnej pęsety lub przyrządu do usuwania kleszczy.

Podczas usuwania należy:

1. Chwycić kleszcza jak najbliżej skóry.
2. Wyciągnąć go spokojnym, zdecydowanym ruchem.
3. Nie smarować go tłuszczem, alkoholem ani innymi substancjami — może to zwiększyć ryzyko przekazania drobnoustrojów.
4. Po usunięciu zdezynfekować miejsce ukąszenia i obserwować skórę.

Nie zawsze można dokładnie określić, jak długo kleszcz znajdował się w skórze, dlatego przez kolejne tygodnie warto zwracać uwagę na pojawienie się niepokojących objawów.

Grzyby można zbierać bez obaw — wystarczy odpowiednia ostrożność

Kleszcze są stałym elementem leśnego środowiska, ale nie muszą być powodem rezygnacji z grzybobrania. Kilka prostych zasad znacząco ogranicza ryzyko: odpowiednie ubranie, stosowanie repelentów, unikanie przedzierania się przez gęste zarośla oraz dokładna kontrola po powrocie do domu.

Las daje wiele przyjemności, ale wymaga także rozsądku. Tak jak podczas zbierania grzybów trzeba znać gatunki i zachować ostrożność — poradnik jak rozpoznać borowika i artykuł o trujących grzybach pomagają w tym — tak samo warto znać zagrożenia związane z kleszczami. Dzięki temu jesienne wyprawy po borowiki, podgrzybki i inne leśne skarby mogą być bezpieczne i spokojne.